Sleutelen tot het werkt

Terwijl iedereen nog volop vakantie vierde, werd in Imperium al ijverig gerepeteerd voor de opening van het seizoen. Het regieduo Maarten Freriks en Anja Hepp spitten met de spelers diep in de tekst van Omstanders.

Door Riekje Renes

In de rommelige maar rustige kleedkamer stelde ik aan beiden afzonderlijk de zelfde vragen over hun leven, theaterloopbaan, manier van werken en de inhoud van het stuk. Hun enthousiaste en gedreven antwoorden heb ik door elkaar verwerkt.

Wie zijn Maarten en Anja?
Maarten studeerde Industriëel Ontwerpen, aan een Technische Universiteit de meest creatieve richting, in Delft. Het heeft hem een rationele analytische manier van denken gebracht. Hij voltooide zijn studie, maar deed er verder niets mee, omdat het te weinig met mensen te maken had. In zijn studietijd was hij bij de Delftse Komedie al actief bij theatermaken betrokken. Hij richtte met vrienden een groep op waarbij het vooral ging om alles zelf te doen, ook de regie. Ze maakten vooral straattheater en gelegenheidsacts. Het proces met de spelers doormaken vinden ze het belangrijkst. Het risico is dat het eindproduct wat minder uitvalt. Maar intussen is er veel geleerd. Dat merkten ze bij hun vuurdoop De Koning sterft. De recensie kopt geestig dat de koning wat meer stervensbegeleiding nodig had. Hij volgt daarna de provinciale opleiding tot regisseur in het amateur-theater, een avondopleiding in het Haagse Kunstgebouw.

Overdag is hij werkzaam in het werkgelegenheidsveld. Sinds 2000 heeft hij met vijf ex-collega’s van een gemeentelijke instelling een bedrijf opgericht, waarvan hij directeur is. Steeds oplossingen bedenken voor onbekende problemen. Dat is theater ook. Kijken wat acteurs met hun tekst doen. Sleutelen tot het werkt. Nergens krijg je zoveel voldoening door de directe terugkoppeling als in het theater. Er is direct resultaat waar je energie van krijgt.

In Delft heeft hij bij Stichting Duw eigen projecten in de theaterwerkplaats. Hij doet daar b.v. Vandaag de dag, het nieuws uit het ochtendblad ‘avonds op de planken. Enige jaren terug ook een workshop in Imperium. Verder is hij betrokken bij Theaternetwerk Delft, een samenwerkingverband van vele groepen en individuen, dat activiteiten organiseert over alle groepen heen en daarbij het experiment niet schuwt. Twee maal per jaar regisseert hij bij een gezelschap in Den Haag of Leiden zoals Scat, Toverlei, Ploef, Hasteria, Spielerei en nu dus bij Imperium.

Anja is directeur van een basisschool in Zoetermeer. Als groepsleerkracht liet ze haar kinderen al veel toneelspelen, niet alleen de musical in groep acht. Ze betrekt ook zoveel mogelijk drama bij het geven van taal- en rekenlessen. Daarover geeft ze nu workshops bij Pabo’s en bibliotheken. Ze startte ZPOT. Het Zoetermeers Project Onderwijs Toneel. Eén maal per jaar brengt ze met door auditie gekozen leerkrachten van 20 basisscholen een zelf bewerkt stuk in de schouwburg. Het ene jaar stukken als Peer Gynt of Der Zauberflöte voor de bovenbouw, het andere jaar Assepoester, Repelsteeltje e.d. voor de onderbouw. Er wordt een jaarlang gerepeteerd en achtmaal opgevoerd in de Schouwburg. Zo’n 3000 kinderen komen kijken. Ze volgde om beter toegerust te zijn ook de regieopleiding in Den Haag en vanaf die tijd stamt de samenwerking met Maarten. Ze maken samen locatietheater en werken samen aan de regie bij groepen als Imperium.

Hoe is die samenwerking?
Ze vullen door de in mijn ogen tegengestelde karakters en interesse elkaar goed aan. Anja doet het voorwerk, lezen, kijken, stukken uitzoeken en suggereren. Maarten richt zich op het spel, Anja op het beeld; het decor, de kleding en de rekwisieten. Anja denkt mee, kijkt mee tijdens het repetitieproces. Ze bespreken veel voor en na. Op de vloer kan er maar één kapitein zijn. Anja wikt, Maarten beschikt. De totale regie is een zware taak en het is prettig die verantwoordelijkheid te delen.

Is er een rode draad in de stukken die jullie brengen?
Maarten laat het liefst stukken van moderne Nederlandse auteurs spelen die een bepaalde abstractie in zich hebben. Ze moeten geen verhaal vertellen maar een idee over brengen. Anja heeft liever wat meer verhaal.

Wat deed jullie besluiten dit stuk te gaan spelen?
Maarten wilde met een kleine groep de diepte in. Focussen op acteurs die ook aan het spelen op zich willen werken. Daar leent dit stuk zich voor. Er moet wat te spitten zijn. Het moet ergens over gaan, maar niet te overduidelijk. Er moet een mysterie zijn. Anja zag een oud schooltje met een zwembad. Een plek die uitnodigde om Omstanders te spelen. Het wordt helaas afgebroken. Maar de interesse in het stuk was gewekt.

Waar draait het om in jullie nieuwe stuk?
Het is een zoektocht naar wat de rol van het geluk voor de mens is. Geluk kan ook pijn doen, je hebt ook slecht geluk. De definitie van geluk is niet zo duidelijk. Diep ongelukkig is duidelijker gekoppeld aan het belang van het leven. Het gaat ook over twijfel, brengt handelen geen ellende voort? Filosoferen over het levensvraagstuk wat je wel en niet mag doen voor een ander. Wie is er nu het slechts aan toe, de man is het water of de vrouwen aan de kant?. Het gaat over keuzes maken. De man heeft geen keus, de vrouwen wel. Het is niet evident wat de juiste keuze is.

Wat willen jullie het publiek laten ervaren?
De humor naar boven halen. Het stuk, ondanks de zware kost van de ingewikkelde taal, een luchtige ervaring laten zijn. Het publiek moet zichzelf ook vragen gaan stellen. Keuzes gaan maken in de vele kanten van geluk. Ben je in staat er iets aan te doen? Is men bereid iets op te geven? Doe je met een bord op schoot iets aan de honger? Geef je iets aan een bedelaar? Ben ik mijn broeders hoeder? Kan je excuses om niets te doen accepteren? Er is geen goed en geen fout. Er komt steeds een nieuw verhaal vanuit een andere invalshoek.

Is de tekst of de vormgeving voor jullie belangrijker?
Maarten vindt tekst altijd, maar zeker bij dit stuk, belangrijker. Maar tekst en vormgeving moeten een geheel zijn, goed op elkaar aansluiten.  Hij vindt tekst ook vormgeving. Taal is door intonatie een middel om vorm te geven. Op de millimeter nadenken over elk woord, hoe je iets zegt. Je moet op elk moment weten wat je zegt. Als de tekst niet goed is, wordt vormgeving afleiding. Hij houdt van sobere heldere decors die de grote lijn aangeven.

Anja wil het verhaal bij het publiek door het plaatje op het netvlies brengen. Daardoor wordt het beter onthouden. De details moeten kloppen, de rekwisieten, het haar, de schmink en ook de juiste schoenen. Het licht moet de juiste sfeer oproepen, maar gelukkig heeft Maarten verstand van techniek.

Hebben jullie bij de regie van te voren al een beeld, waar je naar toe werkt?
Maarten wil het stuk op de vloer tot leven laten komen. Dan reflecteren en reageren op wat hij ziet. Kijken wat werkt, hoe hij de nuance in de humor krijgt. Er is geen goed of fout, het moet werken. Als het niet werkt, kom je niet uit de tekst. Dat vraagt veel lef van de acteurs, ze zijn zo wel kwetsbaar. Ze moeten zo werken ook leuk vinden. Beginners voelen zich vaak zwemmen. Achteraf vinden ze dat er veel bereikt is. Anja krijgt bij het lezen al een plaatje in haar hoofd. Ze kijkt tijdens het proces of dat ook ontstaat. De kleding moet aantrekkelijk zijn, interesse wekken. Het moet kloppen met de tekst, de tijd, waarin het speelt, de leeftijd van de personages.

Wat zoeken jullie bij audities in spelers? Wat voor kwaliteiten zijn er nodig?
Mensen met lef, die zelf kunnen denken. Het is prettig als ze begrijpen dat het in het theaterproces niet om goed of fout gaat, maar om wat werkt. De regisseur is de proeftoeschouwer. We kijken hoe het op ons overkomt. Spelers moeten de aandacht vast kunnen houden, het publiek boeien. De personages moeten bij elkaar passen, het moet kloppen. We kijken naar spelervaring, creativiteit en flexibiliteit.

Hoe vinden jullie het werken in Imperium?
We zijn aangenaam verrast door de kwaliteit van de spelers. Maarten beleeft het als heel positief wat er allemaal georganiseerd en geregeld is. Vooral de decor- en techniekgroep heeft hem verrast. Heel vaak moet hij die dingen zelf regelen. Nu kan hij zich volledig op de regie concentreren. Anja vindt Imperium enthousiast en supergeorganiseerd, ze voelt zich er heel welkom.