Schoonheid in meedogenloze teksten zoeken

Door Riekje Renes

Professioneel actrice Hilt de Vos voert de regie over De Verschrikkelijke Moeder van Alex van Warmerdam. In haar zachte watervlugge Belgische tongval vertelt ze bijna terloops, vriendelijk en bescheiden over haar uitgebreide theaterleven.

Het theater is de in België geboren en getogen Hilt overkomen. Het was toen het enige wat ze in het leven de moeite waard vond. "Ik voelde me in de wereld, waarin ik leefde niet thuis. Ik snapte niets van de echte wereld, verveelde me op school, behalve als er theater aan te pas kwam. Op het toneel voelde ik me vrij als een vogel, kon ik vliegen." Dus volgde ze aan de toneelacademie in Brussel de opleiding tot actrice. Beurtelings in Belgie en Nederland speelde ze 23 jaar bij gerenommeerde gezelschappen zoals Toneelgroep Amsterdam, Het Onafhankelijk Toneel, Ro-theater en vele andere.
Ze acteerde in films, tv-series, muziek - en bewegingstheater. Ze speelde een solo over de Vlaamse schilder James Ensor. De laatste jaren is de interesse verbreed en houdt ze zich bezig met het maken van voorstellingen, het houden van improvisatie- workshops en regie. In Zeewolde maakte ze bv muziektheater over het gezonken continent Atlantis. Op de theaterschool Amsterdam voerde ze de gastregie over de mimevoorstelling met als thema Jeroen Bosch. Jan Joost, Lidewij en Karlijn volgden aan de Lucas Boskel acteerschool haar lessen. Dat bracht haar in contact met Imperium.

Waarom is je keus op dit stuk gevallen?
Ik vind de tekst niet voorgekauwd, onvoorspelbaar, ongrijpbaar, voor veel interpretatie vatbaar. Het heeft een open einde, is eigenlijk niet af. Ook vrij cru. Toen ik het voor de eerste keer bij van Warmerdam zag, was ik niet onder de indruk. Bij het opnieuw lezen van de tekst was ik toch verkocht. De personages zijn koel en kil. Het is voor mij een uitdaging om in de meedogenloze teksten en oneliners van ieder karakter iets kwetsbaars, iets van houden van te zoeken. Bij van Warmerdam zit geen psychologie, geen diepere laag. Personen zeggen zonder omwegen direct naar elkaar wat ze te zeggen hebben. Toch wil ik het niet karikaturaal en grotesk laten worden. Het masker moet af. In het slechte wil ik toch schoonheid vinden.

Waar gaat het in de verschrikkelijke moeder over?
Het is een benauwend familiedrama in drie verhalen. De diepste, donkere, zwarte kant van mensen komt boven. Ieder is alleen voor zichzelf. Iedereen belazert iedereen. Het gaat in spitse dialogen over een wereld van kille en liefdeloze onderlinge contacten. Over alle menselijke zaken in uitvergrote clichés als een overspelig schoolhoofd en een boze stiefmoeder. Een broer en een zus vormen een rode draad door de drie delen. In brokjes bevat het sprookjeselementen. In het eerste deel het bijbelse Kaïn en Abel, in het tweede Assepoester en in het derde Hans en Grietje.
Oorspronkelijk werd het door slechts 5 acteurs gespeeld. Doordat ik een vrouw in het tweede deel de broer deels laat vervangen, komt er een dimensie bij. Een moeder met dochters is herkenbaar en biedt andere mogelijkheden, het publiek kan zich er beter in verplaatsen.
De zus is deels vertelster. Ze stuwt het stuk manipulatief. Ze zingt. De liedjes zijn er niet alleen voor het wisselen van de scènes, ze zijn in een andere taal geschreven - poëzie. Ik wil alle muziek ondersteunend laten zijn, iets laten zeggen.

Wat wil je het publiek doen ervaren?
Er is geen duidelijke verhaallijn. Het is geen afgewerkt stuk. De tekst is voor veel interpretatie
vatbaar. De gruwelijke duistere wereld dringt zich op. Het is voor iedereen op een andere manier te beleven. Er zullen compleet verschillende reacties zijn. Ik ben er niet op uit om verwarring te scheppen, maar het zal wel gebeuren. In het stuk is alles onvoorspelbaar, zoals in het echte leven. Erge dingen gebeuren alleen maar bij de buren. Geen moraal of romantiek. Het is rauw en ongepolijst maar met humor.

Is er een rode draad in je stukken?
Hilt is een gevoelsmens en vindt het moeilijk onder woorden te brengen wat ze precies wil spelen of laten spelen. Maar het repertoiretoneel met een voorgekauwde afgemeten tekst is aan haar niet besteed. Ze houdt van hedendaagse stukken, alles wat tragikomisch is. Zoals o.a. de absurdistische werken van Warmerdam met satire, humor en ongerijmdheden. Maar ze houdt ook wel van klassiekers, haar favoriet is Shakespeare.

Is tekst of vormgeving belangrijk?
Dat hangt natuurlijk af wat je met het stuk wil vertellen. Bij theater vind ik tekstbehandeling heel belangrijk. Je wilt een verhaal overbrengen. De muziek en de vormgeving moeten met de tekst kloppen en ondersteunen. Ik houd van soberheid. Het decor moet functioneel zijn maar wel juist. Ik hou toch vooral van de mensen die erin spelen .

Hoe regisseer je?
Het is belangrijk om eerst te kijken wat spelers zelf aanbieden en laten zien. Dan probeer ik hen verder te krijgen. De metamorfose moet van binnen naar buiten, niet anders om. Ik wil geen typetjes laten spelen. De personages moeten mysterieus blijven en blijven boeien. Als het niet uit het hart komt, raakt het niet. Ik ben dus aan het luisteren. Je bereikt alleen maar wat door te luisteren, alles los te laten en je niets voor te nemen. Het is voor mij een uitdaging om de spelers in hun waarde te laten. Ik wil hard werken, maar het moet ook prettig blijven.

Welke kwaliteiten zoek je in een speler?
Authenticiteit en tekstbegrip. Ze moeten er staan. Flexibiliteit, zich niet vastklampen aan hun vertrouwde spel en lef hebben. Op een auditie zie ik dat snel.

Hoe vind je het werken in Imperium?
Fantastisch, het voelt als een warm bad. Alles wordt goed voor me geregeld. De kwaliteit van de spelers is hoog. In jullie amateurstatus zit veel meer professionaliteit dan ik verwacht had. Met amateurs werken was voor mij iets oppakken, wat ik nog niet kende. Een experiment dat kon lukken of mislukken. We hebben eigenlijk te weinig tijd om te repeteren. Ik hoop dat de muziek echt gaat werken. Ik wil nog eens terugkomen, ongeacht het resultaat.