Eindelijk aan de slag met Augustus: Oklahoma

Jules Noyons is geen onbekende bij Imperium. Met Augustus: Oklahoma heeft hij zeven producties geregisseerd bij de vereniging. Jules geeft daarnaast drama op de Schoter Scholengemeenschap in Haarlem, regisseert andere amateurs, vertaalt en bewerkt theaterteksten en doet dramaturgie o.a. bij Orkater. Hij heeft een sterke voorkeur voor de Brechtiaanse manier van theatermaken, maar de laatste tijd is hij bezig met het onderzoeken van een nieuwe weg. Deze keer geen transparante acteurs en doorbreken van de vierde wand. Augustus: Oklahoma dient als illustratie voor deze nieuwe insteek.

Je hebt al een behoorlijk aantal producties op je naam staan. Merk je dat je door de tijd heen anders met regisseren bezig bent gegaan?

Ja zeker! Ik heb een hele Brecht periode gehad, die ze hier in Imperium ook wel hebben meegemaakt. In die tijd was ik heel erg voor het tegen je rol aanspelen, uit je rol stappen en er commentaar op leveren. Ik vond vooral ook de interactie met het publiek heel erg fijn. Nu kom ik al een aantal keren achter elkaar uit op ingeleefd spel en een vierde wand, en dat had ik van tevoren niet bedacht. Dat gaat automatisch. Dat komt door het soort stukken waarop ik op dat moment val.

Was er een soort keerpunt geweest? Een bepaald stuk dat jou tot die stijl heeft gebracht?

Nee hoor. Mijn vorige productie Brainwash had transparantie en regelmatig contact met de zaal. Die voorstelling was gezet in een soort TV-studio en thematiseerde het kijken en de beïnvloeding daarvan. Bij Brainwash was het bijvoorbeeld zo dat spelers niet af waren, maar wel aanwezig op het toneel. Eén van de aardigste voorbeelden hiervan was het begin. De verdachte zat op het toneel, en de andere spelers speelden om hem heen. Daarbij betrokken ze de verdachte ook, maar ze maakten nog geen contact. Het was een scène waarin hij eigenlijk nog niet op was. Het moment dat ze contact maakten was zijn opkomst. Nou, dat vond ik ook wel fijn. Met dat soort vormen werk ik nog steeds wel. De laatste tijd ben ik meer met stukken bezig geweest die een ingeleefde stijl vroegen. Hiervoor deed ik Hedda Gabler bij een andere vereniging en nu doe ik Augustus: Oklahoma bij Imperium. Hierna ga ik ook zo´n Amerikaans stuk doen, Een kus van de weduwe, en ik weet niet op wat voor stijl ik daarmee uitkom. Dat zou best ook wel heftig ingeleefd toneel met een vierde wand kunnen zijn.

Zie je toch nog wel dat bepaalde Brechtiaanse invloeden er doorheen komen? Of probeer je die heel bewust weg te stoppen?

Het stuk wijst de richting, he? Dus ik probeer ze niet weg te stoppen. Nou ja, ik worstel er een beetje mee. Af en toe heb ik de natuurlijke behoefte aan contact met de zaal. En dan doen de spelers dat en dan denk ik steeds, ik weet niet of ik dit mooi vind, maar ik laat het er nu in zitten. Het is best mogelijk dat ik in de volgende fase besluit om dat toch te schrappen.

Hoe ben je erop gekomen om Augustus: Oklahoma te gaan regisseren?

Ik ken dit stuk al heel lang. Kort nadat het in Amerika in première was gegaan kwam ik het tegen op het internet en heb ik het besteld. Ik vond het meteen een geweldig stuk, dus ik ben er achteraan gegaan om het toen al met Imperium te mogen doen. Ik kreeg een vrij simpel ´nee´ te horen vanuit Amerika omdat de rechten niet beschikbaar waren voor amateurs. Toen heb ik nog geprobeerd om het te mogen vertalen voor het professionele circuit, maar ook die optie was geblokkeerd. Er was een onbekende partij die de rechten geclaimd had. Dat bleek later V&V Entertainment te zijn, die de rechten weer heeft uitbesteed aan de Utrechtse Spelen. Maar eigenlijk was ik dus eerder! Waarom ik Augustus: Oklahoma wil doen? Ik heb altijd een soort weerzin gehad tegen bepaalde familiestukken. Ze spelen zich meestal op één avond af en er wordt dan heel veel gedronken. Er komen geheimen boven tafel over de familie en er worden oude wonden open- gereten, zoals je ziet bij stukken van Lars Norén, Eugene O´Neil en Maria Goos. En ik heb dat altijd gezien als een te realistische weerspiegeling van de eigen particuliere familieshit op het toneel. Toneel moest zich boven het alledaagse verheffen en morele grenzen onderzoeken, vond ik altijd. Bovendien kom ik zelf uit een ingewikkeld gezin en hoef ik mijn eigen ellende niet op toneel te zien. Maar ja, toen las ik dit. Augustus: Oklahoma als familiedrama durft aan de ene kant heel erg diep te gaan en aan de andere kant is het stuk erg komisch. En dat er hier door humor steeds afstand genomen wordt van de trauma´s en de bittere gevechten, dat spreekt me erg aan. Tracy Letts heeft het stuk ook erg goed geschreven. De gebeurtenissen in Augustus: Oklahoma zijn heel herkenbaar. Tracy Letts heeft al heel veel mensen op zich af gehad die hebben gezegd, dit is mijn familie, of dit is mijn moeder. En zelfs enkele vrouwen die zeiden, die moeder, dat ben ik. *lacht* Die hadden gewoon in een hele nare spiegel gekeken. Daarnaast sprak de lengte van het stuk me aan! Ik ben wel van de lange stukken. Ik vind het zelf altijd erg fijn om naar dat soort voorstellingen te gaan. Ik zie om me heen ook dat het steeds meer ´in´ wordt om dvd boxen van series te bekijken en veel marathons te houden. Tegenover het gehaaste en versnipperde leven van de moderne westerse mens staat denk ik een soort behoefte om helemaal in iets onder te duiken. Kijk maar naar die dikke boeken die je meeneemt op vakantie. Dat gevoel heb ik ook heel erg, dat verlangen ergens helemaal in te duiken. En bij deze voorstelling kan ik daar ongeremd aan toegeven. En ik hoop dat er heel veel anderen zijn die er ook aan willen toegeven. Mensen zeggen altijd, je mag een stuk niet langer laten duren dan anderhalf uur. Het is een soort ijzeren wet, zowel voor het professionele toneel als voor het amateurtoneel. Ik denk: dat bepaal ik zelf wel. Maar ik was tot dusver nog niet verder gekomen dan twee en een half uur. En nu dient er zich een stuk aan dat wel vier uur duurt!

Wat voor gevolgen neemt de lengte van het stuk met zich mee voor de manier waarop je het stuk regisseert?

Nou, eigenlijk simpelweg dat ik deze keer vijftig repetities heb ingeroosterd in plaats van dertig. Voor de rest werk ik eigenlijk wel hetzelfde. Ik doe iets meer bladzijden per repetitie dan normaal, omdat het repeteren ditmaal wat sneller gaat. Het feit dat ik heel ervaren spelers heb help hier ook bij. Ik hoef niet heel erg te trekken. Organisatorisch nam de onderneming wel wat extra spanning met zich mee. Ik werd bijvoorbeeld heel erg nerveus van de maaltijdscène, die we inmiddels achter de rug hebben. Daar vond ik het namelijk absoluut essentieel dat iedereen er zou zijn. En zodra er dus iemand een repetitie dreigde te vergeten of een datum dat hij er niet kon zijn dreigde door te geven, raakte ik compleet van de kaart. Maar dat heb ik inmiddels bedwongen. De scène is gezet.

Had de maaltijdscène ook nog andere moeilijkheden?

Ik geloof niet dat ik ooit zo´n moeilijke scène heb geregisseerd. Het begin van de maaltijdscène bestaat uit drie simultane dialogen op drie verschillende plekken. De bedoeling is dat je elk conflict kan volgen en dat het muzikaal ook nog klinkt. Dat is een ongelofelijke klus. Daarbij haal je dus alle trucs die je hebt om de focus te laten verspringen uit de kast.

Augustus: Oklahoma heeft in Nederland zijn bekendheid doordat het afgelopen jaar is gespeeld door De Utrechtse Spelen. Hoe is dit van invloed op de manier waarop jij bezig ben?

Ik wil andere accenten leggen. De komediekant van het stuk vind ik heel erg belangrijk, maar ik vond de voorstelling van De Utrechtse Spelen dan weer te komisch. Ik had met name voor de moeder te weinig sympathie, terwijl ik wel vind dat je die moet hebben. Ondanks haar vervelende trekken, wil ik absoluut sympathie voor haar winnen.

Hoe ben je met de vormgeving van het stuk bezig? Hoe zal het plaatje eruit zien?

Ik vind het heel erg belangrijk om de drie niveaus in het huis te hebben, beneden verdieping, eerste verdieping en zolder. Dat vind ik zo kicken! En Imperium heeft natuurlijk redelijk weinig diepte en heel weinig breedte, maar in de hoogte kun je wel. Dus ik vond het interessant om die beneden ruimte zoveel mogelijk in elkaar te schuiven. Dat lijkt nu ook te lukken. Er is dus een vliering en een overloop op het eerste niveau, en het tweede niveau is een zoldertje. Zo hoop ik dat het eruit komt te zien.

En daar wordt nog aan gewerkt?

Daar wordt nog aan gewerkt.

Imperium zal de eerste amateurvereniging zijn die Augustus Oklahoma zal gaan opvoeren. Is dat spannend?

Ja! Ik vind het heel opwindend! Ik vind het een ontzettend opwindende voorstelling om aan te werken. Door de lengte van het stuk hebben we een tweede pauze ingepland met een maaltijd voor de bezoekers. Vorige week hebben we gepraat met een cateraar voor bij de voorstelling, en dat was ook allemaal heel inspirerend. We gaan in zee met een cateraar die het Amerikaanse meer dan welk ander restaurant in Leiden dan ook op de kaart heeft staan, letterlijk en figuurlijk. Dat maakt dat er een heel bijzonder sfeertje rond deze voorstelling hangt. Daarnaast is het voor mij spannend om Augustus: Oklahoma te doen omdat ik hem al twee keer eerder wilde doen! De eerste keer was het na het bellen al gedaan en de tweede keer had ik hem op de kaart staan en toen ging het op het allerlaatste moment ook niet door vanwege de rechten. Dus dit is de derde poging. Daar wordt iets ook wel spannender van.

Je mag nu eindelijk aan de slag.

Ik mag eindelijk!

Merk je dat je bij Augustus: Oklahoma nieuwe dingen tegenkomt die je nog niet eerder ben tegen gekomen?

Zo´n maaltijdscène is ambachtelijk nieuw, omdat het zo moeilijk is. Daarnaast merk ik ook wel een persoonlijk effect. Mijn afzetten tegen dit soort familiestukken heeft niet alleen te maken met het feit dat ik niet de goede identificatiefiguur kon vinden, of dat ik te weinig afstand tot het stuk had. Het ging er waarschijnlijk om dat ik er gewoon zelf nog niet mee te maken wilde hebben. En dat ik daar nu op één af andere manier aan toe ben. Mijn beide ouders zijn ook overleden, misschien maakt dat dat er ik nu anders over denk. Ik praat vrij veel tijdens de repetities over mijn ouders, ik probeer de spelers daarmee te voeden. Ik had het vijftien jaar geleden wel vervelend gevonden om zo openhartig te praten over mijn familie.

Wat is voor jou de thematiek van Augustus: Oklahoma?

Dat ouders de liefde die ze je geven op de een of andere manier terug willen hebben. Dat is een verpletterend inzicht. En Tracy Letts trekt volgens mij een parallel tussen het uiteenvallen van een gezin en het failliet van de Amerikaanse beschaving, dat weer dient als een model voor de hele westerse beschaving. Dat wat mensen geïnvesteerd hebben, willen ze terug zien, steeds weer. Net als comfort zijn ze daaraan gewend geraakt, en dat komt eens in een crisis, zoals nu. Hij trekt een hele mooie parallel van dit gezin met de westerse wereld die tegen zijn grenzen aanloopt. En in het huis loopt een native American huishoudster rondt die uiteindelijk als een soort sterkste uit de strijd in beeld komt, zonder dat ze tegen hen gevochten heeft. Ze vechten tegen zichzelf. Ze proberen iets te handhaven wat afbrokkelt. En ondanks het feit dat het zich in Amerika afspeelt zijn er overeenkomsten te vinden met ons. Wij leven ook in een moderne westerse maatschappij die steeds rijker is geworden, welvarender en die tegen zijn grenzen aanloopt.

Wat hoop je dat het publiek meeneemt vanuit deze productie?

Door de manier waarop ik het stuk aanpak, hoop ik dat ik een vorm van catharsis teweegbreng. Ik ben daar juist naar op zoek. Sympathie krijgen, niet alleen voor de drie dochters, maar ook voor de moeder, hoe naar ze ook is, heeft bij mij de aandacht. Als je ook van die moeder kan gaan houden, denk ik dat je langer mee bent met de ontwikkelingen in het stuk. Want ondanks de vervelende eigenschappen van de moeder, is het ook wel heel naar wat er met haar gebeurt. Ze is dader, maar ook slachtoffer. Voor zover kunst kan troosten, zou het stuk misschien kunnen troosten. Augustus: Oklahoma is een heel cathartisch stuk. Andere mensen maken ellende die jij zou kunnen meemaken in verhevigde vorm mee. En daardoor kun je je verlicht voelen en inzicht opdoen.